ΤΠΣ ΔΗΜΟΥ ΚΩ - ΔΗΜΟΥ ΝΙΣΥΡΟΥ

Προτάσεις

Ποιοτική Διαφοροποίηση Τουριστικού Μοντέλου

Η Κως καλείται να μεταβεί από ένα μοντέλο μαζικού τουρισμού ποσότητας σε ένα μοντέλο ποιότητας. Αυτό σημαίνει εστίαση σε μορφές τουρισμού που προσελκύουν επισκέπτες υψηλότερης κατά κεφαλήν δαπάνης και ενδιαφέροντος για τον τόπο, όπως ο πολιτιστικός/αρχαιολογικός τουρισμός (με αιχμή τον Ιπποκράτειο χαρακτήρα του νησιού), ο οικοτουρισμός και περιπατητικός τουρισμός στη φύση, ο αγροτουρισμός, ο ιατρικός/ευεξίας τουρισμός, και γενικά ο εμπειρικός τουρισμός που αναδεικνύει την τοπική κουλτούρα. Η διαφοροποίηση αυτή θα επιμηκύνει την τουριστική περίοδο πέραν των καλοκαιρινών μηνών και θα μειώσει την εξάρτηση από το all-inclusive παραθαλάσσιο προϊόν. Λιγότεροι αλλά ποιοτικότεροι επισκέπτες μπορούν να αποφέρουν ίσα ή και μεγαλύτερα οικονομικά οφέλη μακροπρόθεσμα, χωρίς να υπερφορτώνουν το νησί με αριθμούς πέραν των αντοχών του. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Νάξου, ενός νησιού όπου ο τουρισμός συνυπάρχει αρμονικά με την καθημερινότητα και άλλες παραγωγικές δραστηριότητες των κατοίκων, αντί να τις εξαλείφει . Αντίστοιχα, η Κως μπορεί να προβάλλει την αυθεντικότητα και τα συγκριτικά της πλεονεκτήματα (φυσικό κάλλος, ιστορία, τοπικά προϊόντα) για να προσελκύσει ένα πιο συνειδητοποιημένο κοινό που σέβεται και εκτιμά τον τόπο.

Στρατηγική Μικτής Χρήσης και Ανάπτυξης

Βασικό στοιχείο της πρότασης είναι η υιοθέτηση μιας στρατηγικής μικτής ανάπτυξης (mixed-use strategy). Αυτό συνεπάγεται ότι οι τουριστικές χρήσεις γης δεν θα εξετάζονται απομονωμένα, αλλά θα ενσωματώνονται αρμονικά με κατοικίες, καλλιέργειες, κοινόχρηστους χώρους και φυσικά οικοσυστήματα. Αντί για μονολειτουργικές ζώνες αποκλειστικά για τουρισμό (που δημιουργούν κλειστά «τουριστικά γκέτο» αλλοτριωμένα από την τοπική ζωή), προτείνεται η χωρική μίξη: π.χ. ανάπτυξη μικρών τουριστικών καταλυμάτων εντός ή πέριξ υφιστάμενων οικισμών, ώστε οι επισκέπτες να αλληλεπιδρούν με την τοπική κοινωνία· συνδυασμός παραθεριστικής κατοικίας με ξενοδοχειακές μονάδες σε ορισμένες περιοχές, ώστε να εξασφαλίζεται ζωντάνια καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους· δημιουργία θεματικών πάρκων ή αγροτουριστικών εκμεταλλεύσεων που παντρεύουν την τουριστική δραστηριότητα με την προστασία της φύσης και την πρωτογενή παραγωγή.

Η μικτή ανάπτυξη αυξάνει την ανθεκτικότητα της τοπικής οικονομίας, καθώς δεν εξαρτάται μονοδιάστατα μόνο από τον τουρισμό: υποστηρίζει τις άλλες χρήσεις γης (π.χ. γεωργία, κατοικία) και κατανέμει τα οφέλη ευρύτερα. Παράλληλα, με τον κατάλληλο σχεδιασμό, αποφεύγονται οι συγκρούσεις χρήσεων – λ.χ. ο καθορισμός ωρών κοινής ησυχίας, η διαχείριση της κυκλοφορίας και των αποβλήτων σε τουριστικούς οικισμούς κ.α. Η χωροταξική οργάνωση της Κω θα πρέπει να κατευθύνει τις έντονες τουριστικές δραστηριότητες σε επιλεγμένες ζώνες που υποστηρίζονται από υποδομές, ενώ θα διαφυλάσσει άλλες ζώνες για κατοικία ή φύση. Ένα τέτοιο μοντέλο μεικτής και ισόρροπης ανάπτυξης έχει εφαρμοστεί με επιτυχία σε σχέδια άλλων περιοχών – π.χ. στο πλαίσιο του Παρατηρητηρίου Βιώσιμου Τουρισμού Θήρας, διαμορφώθηκαν εναλλακτικά σενάρια πολιτικής που συνδυάζουν τουρισμό και τοπικές ανάγκες .

Σεβασμός στο Περιβάλλον και Φέρουσα Ικανότητα

Κεντρικός άξονας του νέου σχεδίου πρέπει να είναι ο σεβασμός στα οικολογικά και φυσικά όρια του νησιού – η έννοια της φέρουσας ικανότητας. Η φέρουσα ικανότητα ορίζεται από την ικανότητα των πόρων και των υποδομών να υποστηρίζουν έναν συγκεκριμένο πληθυσμό (μονίμων κατοίκων + επισκεπτών) χωρίς να υποβαθμίζεται το περιβάλλον ή η ποιότητα ζωής. Για την Κω, κρίσιμοι παράγοντες είναι το νερό (υδατικοί πόροι), το έδαφος και τα οικοσυστήματα (π.χ. υγρότοποι, παράκτιες ζώνες), η ενεργειακή επάρκεια, η διαχείριση απορριμμάτων/λυμάτων και η φέρουσα ικανότητα των ακτών (δηλ. πόσοι λουόμενοι ή εγκαταστάσεις αντέχει μια παραλία χωρίς να υποβαθμιστεί). Η μελέτη του 2009 είχε σαφώς τονίσει ότι ήδη η χωρητικότητα ακτών σε δημοφιλείς περιοχές έχει φτάσει στο όριο λόγω της υπερπροσφοράς κλινών . Η νέα ανάπτυξη συνεπώς δεν μπορεί να συνεχιστεί επ’ αόριστον χωρίς όρια. Το ΤΠΣ οφείλει να στηριχθεί σε επιστημονικά δεδομένα φέρουσας ικανότητας, όπως δείκτες κατανάλωσης νερού/ενέργειας ανά τουρίστα, παραγωγής αποβλήτων, πυκνότητας τουριστών ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο ή ανά παραλία, δείκτες περιβαλλοντικής ευαισθησίας (λ.χ. κοντινή απόσταση από προστατευόμενες περιοχές).

Ο σεβασμός στο περιβάλλον σημαίνει επίσης διατήρηση φυσικών και πολιτισμικών πόρων για τις μελλοντικές γενιές. Η Κως διαθέτει σημαντικά οικοσυστήματα (π.χ. ο υγρότοπος Αλυκής Ψαλιδίου και Τιγκακίου, το όρος Δίκαιος, οι παράκτιες αμμοθίνες, περιοχές ενταγμένες στο δίκτυο Natura 2000 κ.ά.) που πρέπει να προστατευτούν από την άναρχη τουριστική δόμηση. Παράλληλα, η πολιτιστική κληρονομιά – αρχαιολογικοί χώροι, παραδοσιακοί οικισμοί, ιστορικά μνημεία – δεν πρέπει να υποστεί αλλοίωση από την ανάπτυξη, αλλά αντίθετα να αναδειχθεί ως μέρος του διαφοροποιημένου τουριστικού προϊόντος. Συνεπώς, σε κάθε σενάριο δίνεται προτεραιότητα σε δράσεις όπως: θεσμοθέτηση ζωνών απολύτου προστασίας (no-build zones) σε οικολογικά ευαίσθητες περιοχές, αυστηροί περιβαλλοντικοί όροι για νέες τουριστικές εγκαταστάσεις (π.χ. πιστοποιήσεις βιωσιμότητας, υποχρεωτική επεξεργασία λυμάτων, φιλική αρχιτεκτονική στο τοπίο), αλλά και φέρουσα ικανότητα ανά υποδομή (π.χ. μέγιστος αριθμός επισκεπτών σε ένα φαράγγι ή αρχαιολογικό χώρο ταυτόχρονα). Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται σε πρόσφατη δημόσια παρέμβαση πολιτών της Κω, «ο τουρισμός πρέπει να σέβεται τα όρια του νησιού, να μην επιβαρύνει το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον και να διατηρεί τους φυσικούς πόρους» .

Προστασία Ποιότητας Ζωής Κατοίκων και Τοπικής Ταυτότητας

Βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη σημαίνει ανάπτυξη που ωφελεί – και δεν ζημιώνει – την τοπική κοινωνία. Η ποιότητα ζωής των μόνιμων κατοίκων της Κω πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα ισότιμη με την οικονομική απόδοση. Πρακτικά, αυτό μεταφράζεται σε: αντιμετώπιση της τουριστικής πίεσης σε βασικές υποδομές που εξυπηρετούν και τους κατοίκους (νερό, νοσοκομείο, δρόμοι, χώρος στάθμευσης κ.λπ.), αποφυγή της υπερβολικής τουριστικοποίησης κατοικημένων περιοχών (φαινόμενα τύπου Airbnb που εκτοπίζουν τους κατοίκους από τις γειτονιές τους, υπερβολική ηχορύπανση ή κυκλοφοριακή συμφόρηση σε περιοχές κατοικίας κ.ο.κ.), και διαφύλαξη της κοινωνικής συνοχής. Το τουριστικό μοντέλο που επιδιώκουμε θα πρέπει να εμπλέκει ενεργά την τοπική κοινότητα: μέσω τοπικής επιχειρηματικότητας (ενίσχυση μικρών οικογενειακών καταλυμάτων, τοπικών αγροτικών προϊόντων στην τουριστική κατανάλωση), μέσω συμμετοχικού σχεδιασμού (οι κάτοικοι να έχουν λόγο στις αποφάσεις ανάπτυξης) και μέσω της προβολής της τοπικής ταυτότητας ως πολύτιμου αγαθού.

Η τοπική ταυτότητα της Κω – από την αρχαιότητα του Ιπποκράτη, τη μεσαιωνική και οθωμανική κληρονομιά, έως την παραδοσιακή νησιωτική αρχιτεκτονική και τις σύγχρονες πολιτιστικές πρακτικές – συνιστά βασικό «selling point» αλλά και ουσία της εμπειρίας του επισκέπτη. Επομένως, η προστασία της δεν είναι απλώς πολιτιστικό καθήκον, αλλά και οικονομικά έξυπνη στρατηγική: τουρίστες που ταξιδεύουν επί 35 χρόνια στο νησί προειδοποιούν ότι αν χαθεί η αυθεντική ελληνική αίσθηση και φιλοξενία της Κω, δεν θα υπάρχει λόγος να την επιλέγουν έναντι άλλων τυποποιημένων προορισμών . Προτεραιότητα λοιπόν δίνεται σε πολιτικές που συγκρατούν τον χαρακτήρα του τόπου: διατήρηση αρχιτεκτονικής κλίμακας και αισθητικής στα νέα κτίρια, έλεγχος της υπερδόμησης ώστε να μη μετατραπεί το νησί σε μία συνεχή τουριστική ζώνη χωρίς τοπική ζωή, προστασία τοπικών εθίμων και δραστηριοτήτων από την τουριστική εμπορευματοποίηση. Η ποιότητα ζωής των κατοίκων συνδέεται άμεσα και με την ισορροπία επισκεπτών-κατοίκων: πέρα από τις υλικές υποδομές, υπάρχει και η «κοινωνική φέρουσα ικανότητα», δηλαδή πόσους τουρίστες αντέχει η κοινωνία πριν αρχίσει να εκδηλώνεται δυσαρέσκεια και αρνητισμός. Παγκόσμιες μελέτες (Doxey’s index) δείχνουν ότι οι τοπικές κοινωνίες περνούν από φάσεις «ευφορίας» προς τον τουρισμό, σε αδιαφορία, ενόχληση και τελικά ανταγωνισμό όταν οι επισκέπτες γίνουν υπερβολικά πολλοί και τα οφέλη άνισα κατανεμημένα. Ήδη στην Κω υπάρχουν σημάδια κόπωσης: εκκλήσεις για πάγωμα νέων μεγάλων ξενοδοχείων μέχρι να αξιολογηθεί η φέρουσα ικανότητα  και ανάδειξη της ανάγκης ο τουρισμός «να προσφέρει οφέλη στην τοπική κοινωνία χωρίς να την εκτοπίζει» . Αυτό υπογραμμίζει ότι κάθε μελλοντικό σενάριο πρέπει να διασφαλίζει ότι οι κάτοικοι θα ωφελούνται και θα παραμένουν συμμέτοχοι – ώστε ο τουρισμός να αποτελεί ευλογία και όχι πηγή δυσαρέσκειας.

Εναλλακτικά Σενάρια Ανάπτυξης

Λαμβάνοντας υπόψη τις παραπάνω αρχές, διαμορφώνονται τρία εναλλακτικά σενάρια χωρικής και τουριστικής ανάπτυξης για την Κω. Τα σενάρια αυτά καλύπτουν ένα φάσμα από τη συνέχιση της υφιστάμενης τάσης έως μια ριζική στροφή προς βιωσιμότητα και διαφοροποίηση. Για κάθε σενάριο περιγράφονται τα βασικά χαρακτηριστικά του, καθώς και τα πλεονεκτήματα και οι κίνδυνοι/μειονεκτήματα που συνεπάγεται. Η συγκριτική αξιολόγηση θα βοηθήσει στον διάλογο ώστε να επιλεγεί ή να συνδυαστεί η βέλτιστη στρατηγική. (Σημείωση: Παρόμοια προσέγγιση σεναρίων έχει εφαρμοστεί και σε άλλους νησιωτικούς προορισμούς, π.χ. στη Σαντορίνη, όπου στο πλαίσιο ειδικών μελετών εξετάστηκαν πολλαπλά σενάρια πολιτικής τουριστικής ανάπτυξης .)

Σενάριο Α: Business-as-Usual (Μαζική Ανάπτυξη ως Συνήθως)

Χαρακτηριστικά: Το σενάριο αυτό προβλέπει τη συνέχιση των τρεχουσών τάσεων χωρίς σημαντικές παρεμβάσεις πολιτικής. Η ανάπτυξη παραμένει προσανατολισμένη στο μοντέλο μαζικού τουρισμού “ήλιος-θάλασσα”, με μεγάλα all-inclusive ξενοδοχεία να κυριαρχούν στις παραλιακές ζώνες. Οι αγορές στόχοι είναι κυρίως οι ίδιοι μαζικοί τουριστικοί πράκτορες. Επιτρέπεται η περαιτέρω χωρική εξάπλωση τουριστικών εγκαταστάσεων όπου το επιθυμεί η αγορά, με ελάχιστους περιορισμούς πέραν της υπάρχουσας νομοθεσίας. Δεν εισάγονται νέα όρια στις κλίνες ή στις αφίξεις – αντίθετα, επιδιώκεται η συνεχής αύξηση του αριθμού τουριστών κάθε έτος. Οι παραλιακοί χώροι αξιοποιούνται στο μέγιστο για τουριστικές χρήσεις (π.χ. καινούργια θέρετρα σε αδόμητα παράκτια τμήματα). Η τουριστική περίοδος παραμένει συγκεντρωμένη στο 5μηνο Μάιο-Σεπτέμβριο, με αιχμή τον Ιούλιο-Αύγουστο. Η φιλοσοφία είναι ότι η ζήτηση θα συνεχίσει να αυξάνεται και το νησί θα απορροφήσει τους αριθμούς μέσω επέκτασης υποδομών όποτε/εάν χρειαστεί.

Πλεονεκτήματα:
• Συνέχιση υψηλών ρυθμών οικονομικής μεγέθυνσης στον τουριστικό τομέα (αφίξεις, διανυκτερεύσεις) που φέρνει βραχυπρόθεσμα έσοδα.
• Ελκυστικότητα για μεγάλες επενδύσεις: Οι μεγάλοι ξενοδοχειακοί όμιλοι και tour operators ευνοούνται, άρα πιθανές νέες επενδύσεις χωρίς γραφειοκρατικές καθυστερήσεις.
• Βραχυπρόθεσμα οφέλη στην απασχόληση: περισσότερες τουριστικές επιχειρήσεις συνεπάγονται εποχικές θέσεις εργασίας στον κατασκευαστικό τομέα και στον τομέα φιλοξενίας.
• Σαφήνεια μοντέλου: Το νησί συνεχίζει να διαφημίζεται ως established μαζικός προορισμός, κεφαλαιοποιώντας τη φήμη που έχει ήδη (σταθερό προϊόν χωρίς αλλαγή ταυτότητας).

Κίνδυνοι / Μειονεκτήματα:
• Υπερφόρτωση φυσικών πόρων και υποδομών: Ήδη εμφανίζονται ελλείψεις σε νερό για ύδρευση/άρδευση τους θερινούς μήνες και πίεση στα δίκτυα αποχέτευσης . Η συνέχιση της αύξησης κλινών θα επιδεινώσει αυτά τα προβλήματα, οδηγώντας σε υπερβάσεις φέρουσας ικανότητας πολλών περιοχών .
• Περιβαλλοντική υποβάθμιση: Η άναρχη δόμηση σε οικολογικά ευαίσθητες παράκτιες ζώνες (υγροτόπους, αμμοθίνες) και η αύξηση ρύπανσης (απορρίμματα, λύματα, εκπομπές CO₂ από ενεργοβόρες μονάδες 5* ) θα υποβαθμίσουν τα οικοσυστήματα και το τοπίο.
• Υποβάθμιση εμπειρίας & φήμης προορισμού: Το προϊόν ενδέχεται να χάσει την ελκυστικότητά του μακροπρόθεσμα λόγω κορεσμού (συνωστισμός στις παραλίες, κυκλοφοριακή συμφόρηση, θόρυβος). Η ποιότητα υπηρεσιών πέφτει όταν οι υποδομές πιέζονται, πλήττοντας τη φήμη του νησιού  .
• Κοινωνικές επιπτώσεις: Οι κάτοικοι πιθανώς να βιώσουν έντονη τουριστική δυσφορία – ακριβότερο κόστος ζωής, δυσκολία εύρεσης κατοικίας (αν μετατραπεί όλο σε τουριστική χρήση), συμφόρηση, απώλεια τοπικού χαρακτήρα. Αυτό μπορεί να εντείνει αντιδράσεις εναντίον του τουρισμού (φαινόμενο “antitourism”).
• Ευαλωτότητα: Μονοκαλλιέργεια τουρισμού σημαίνει ότι η οικονομία της Κω γίνεται ευάλωτη σε εξωτερικούς κραδασμούς (κρίσεις, πανδημίες κλπ). Η έλλειψη εναλλακτικών κλάδων μπορεί να οδηγήσει σε καταστάσεις κατάρρευσης σε περίπτωση απότομης μείωσης ζήτησης.

Σενάριο Β: Ήπια Βιώσιμη Τουριστική Ανάπτυξη

Χαρακτηριστικά: Το σενάριο αυτό προκρίνει μια ποιοτικά αναβαθμισμένη και οικολογικά βιώσιμη εκδοχή τουρισμού. Προβλέπει αυστηρό έλεγχο της περαιτέρω τουριστικής εξάπλωσης: τίθενται όρια στον αριθμό νέων κλινών και ιδίως αναστολή νέων μεγάλων ξενοδοχειακών μονάδων έως ότου διασφαλιστεί η φέρουσα ικανότητα . Το βάρος μετατοπίζεται από τον μαζικό στον εναλλακτικό/εμπειρικό τουρισμό. Προωθούνται μικρής κλίμακας καταλύματα, παραδοσιακοί ξενώνες, αγροτουριστικές μονάδες και δραστηριότητες στη φύση (πεζοπορίες, ποδηλασία, παρατήρηση πουλιών στην Αλυκή κ.λπ.). Οι παραλίες αναπτύσσονται με ήπια μέσα – π.χ. περιορισμός των οργανωμένων ξαπλωστρών ώστε να μείνουν τμήματα φυσικά και ήσυχα. Μεγάλα tour operators δίνουν τη θέση τους σε niche αγορές: τουρίστες που ενδιαφέρονται για την κουλτούρα, τη γαστρονομία, την ευεξία. Επιδιώκεται η επιμήκυνση της σεζόν (π.χ. διοργάνωση θεματικών εκδηλώσεων εκτός καλοκαιριού, ανάπτυξη ιατρικού τουρισμού το φθινόπωρο/άνοιξη λόγω της σύνδεσης με τον Ιπποκράτη). Το σενάριο δίδει έμφαση στην περιβαλλοντική διαχείριση: επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για ενεργειακή αυτάρκεια, έργα υδατικών ταμιευτήρων και ανακύκλωσης νερού, ενισχυμένη ανακύκλωση και “zero waste” στόχους. Η χωρική ανάπτυξη κατευθύνεται εντός υφιστάμενων οικιστικών περιοχών ή μέσω ανάπλασης/επανάχρησης παλαιών εγκαταλελειμμένων δομών, αποφεύγοντας νέες επεμβάσεις σε παρθένα γη.

Πλεονεκτήματα:
• Προστασία περιβάλλοντος & πόρων: Με τα όρια ανάπτυξης, μειώνεται ο κίνδυνος εξάντλησης υδάτινων αποθεμάτων και φθοράς οικοσυστημάτων. Το φυσικό κεφάλαιο διατηρείται, αποτελώντας και ελκυστικό πόρο για το μέλλον.
• Βελτίωση ποιότητας τουριστικού προϊόντος: Λιγότεροι επισκέπτες, αλλά με υψηλότερες απαιτήσεις/δαπάνες, απολαμβάνουν καλύτερη εμπειρία (χωρίς συνωστισμό), που οδηγεί σε ισχυρότερη ικανοποίηση και φήμη. Το νησί αναδεικνύεται ως ποιοτικός προορισμός (π.χ. «πράσινος» ή αυθεντικός προορισμός), κάτι που μπορεί να προσδώσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.
• Μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα: Το μοντέλο αυτό είναι ανθεκτικότερο μακροπρόθεσμα, καθώς δεν θυσιάζει το μέλλον για χάρη του παρόντος. Η διατήρηση της τοπικής κοινωνίας και του περιβάλλοντος εξασφαλίζει ότι ο τουρισμός θα παραμένει δυνατός και τις επόμενες δεκαετίες (αποφυγή φαινομένου «να καταστρέψουμε αυτό που φέρνει τους τουρίστες»).
• Διασπορά ωφελειών: Η στήριξη μικρών, τοπικών επιχειρήσεων αντί μεγάλων συγκροτημάτων σημαίνει ότι περισσότερα χρήματα μένουν στην τοπική οικονομία. Οι αγρότες, οι παραγωγοί, οι πολιτιστικοί σύλλογοι ωφελούνται άμεσα όταν ο τουρίστας επιζητά τοπικές εμπειρίες.
• Καλύτερη ποιότητα ζωής κατοίκων: Με ηπιότερους ρυθμούς, οι κάτοικοι δεν ασφυκτιούν από την τουριστική κίνηση. Υπάρχει ισορροπία μεταξύ τουρισμού και καθημερινότητας, διασφαλίζοντας κοινωνική συνοχή και συναίνεση στο τουριστικό εγχείρημα.

Κίνδυνοι / Προκλήσεις:
• Οικονομικός αντίλογος βραχυπρόθεσμα: Ενδεχομένως χαμηλότεροι απόλυτοι αριθμοί τουριστών σημαίνουν ότι βραχυπρόθεσμα κάποιοι δείκτες (π.χ. συνολικά έσοδα, πληρότητα μεγάλων ξενοδοχείων) μπορεί να υστερήσουν συγκριτικά με το σενάριο Α. Αυτό μπορεί να επιφέρει αντιδράσεις από μερίδα επιχειρηματιών που στοχεύουν στη μέγιστη μεγέθυνση.
• Ανάγκη ισχυρής ρυθμιστικής παρέμβασης: Η εφαρμογή αυτού του σεναρίου απαιτεί τολμηρές πολιτικές αποφάσεις (π.χ. θεσμοθέτηση ανώτατου αριθμού κλινών ή ορόφων, αυστηρές περιβαλλοντικές ρυθμίσεις). Χωρίς ισχυρή πολιτική βούληση και αποτελεσματική επιβολή, υπάρχει κίνδυνος υπονόμευσης από άναρχη ανάπτυξη που θα συνεχιστεί ανεπίσημα.
• Μεταβατική περίοδος προσαρμογής: Οι υφιστάμενες μεγάλες μονάδες θα πρέπει να προσαρμοστούν (αναβαθμίσεις προς βιωσιμότητα, αλλαγή λειτουργίας σε quality vs quantity). Αυτό μπορεί να έχει κόστος προσαρμογής και χρειάζεται σχεδιασμό ώστε να μην πληγούν οι εργαζόμενοι (π.χ. εκπαίδευση σε νέες μορφές τουρισμού).
• Εξάρτηση από τις εναλλακτικές αγορές: Η επιτυχία εξαρτάται από το αν θα προσελκυστούν επαρκώς οι ειδικές κατηγορίες τουριστών (π.χ. περιπατητές εκτός σεζόν, ψηφιακοί νομάδες το χειμώνα). Χρειάζεται ενεργή προβολή και μάρκετινγκ για να καθιερωθεί η νέα ταυτότητα της Κω, διαφορετικά υπάρχει ρίσκο ανεπαρκούς ζήτησης σε ορισμένες περιόδους.

Σενάριο Γ: Μικτή Διαφοροποιημένη Ανάπτυξη

Χαρακτηριστικά: Αυτό το σενάριο επιχειρεί να συνδυάσει τα καλύτερα στοιχεία των δύο προηγούμενων, επιδιώκοντας ένα ολοκληρωμένο μοντέλο ανάπτυξης. Βασίζεται στη λογική ότι η τουριστική ανάπτυξη μπορεί να συνεχιστεί, αλλά με χωρικό και θεματικό ανασχεδιασμό ώστε να εντάσσεται αρμονικά στο νησί. Προβλέπει ζωνοποίηση της Κω σε επιμέρους ενότητες με διαφοροποιημένες κατευθύνσεις: π.χ. ορισμένες παραλιακές ζώνες ορίζονται ως Ζώνες Οργανωμένης Τουριστικής Ανάπτυξης (π.Χ. extension υφιστάμενων μεγάλων θέρετρων) υπό την προϋπόθεση όμως ότι θα συνοδευτούν από ανάλογη ενίσχυση υποδομών και αυστηρά όρια πυκνότητας· άλλες περιοχές χαρακτηρίζονται Περιοχές Εναλλακτικού Τουρισμού & Φύσης όπου επιτρέπονται μόνο μικρής κλίμακας οικολογικές επιχειρήσεις συμβατές με το περιβάλλον· και οι εντός σχεδίου οικισμοί δέχονται ήπιο τουρισμό πόλης (urban tourism), π.χ. μέσω ανακαινίσεων κατοικιών σε boutique hotels, πάντα όμως με ποσοστώσεις ώστε να μην χάσουν οι οικισμοί τους μόνιμους κατοίκους τους. Η μίξη χρήσεων είναι κεντρική: κάθε νέα μεγάλη ανάπτυξη θα πρέπει να προβλέπει και χώρους/υπηρεσίες για την τοπική κοινότητα (π.χ. μια νέα τουριστική μαρίνα οφείλει να διαθέτει και ζώνη για τα αλιευτικά σκάφη των ντόπιων). Επίσης, προωθείται η διαφοροποίηση της οικονομίας παράλληλα με τον τουρισμό: ενέργειες όπως η στήριξη της αγροτικής παραγωγής (ώστε να υπάρχει επάρκεια ντόπιων προϊόντων για κατανάλωση από τουριστικές μονάδες), η ανάδειξη της Κω ως κόμβου εκπαίδευσης (π.χ. Διεθνές Κέντρο Ιπποκρατικής Ιατρικής που θα φέρνει επισκέπτες όλο το χρόνο) ή ως προορισμού digital nomads εκτός σεζόν. Έτσι, ο τουρισμός δεν λειτουργεί μονοδιάστατα αλλά σαν καταλύτης για συνολική ανάπτυξη.

Χρονικά, το σενάριο επιδιώκει αποσυμπίεση της αιχμής: κίνητρα για τουρισμό ώμης περιόδου (λ.χ. χαμηλότερα τέλη προσεγγίσεων κρουαζιερόπλοιων την άνοιξη/φθινόπωρο), επιμήκυνση σύμβασης εργασίας εργαζομένων σε τουρισμό ώστε να εξυπηρετούν και δραστηριότητες εκτός σεζόν. Χωρικά, φροντίζει για ισόρροπη κατανομή: αποφυγή συγκέντρωσης όλης της τουριστικής ανάπτυξης σε μια μόνο περιοχή του νησιού (όπως σήμερα π.χ. στο νότιο τμήμα Καρδάμαινα-Κέφαλος και βόρεια Τιγκάκι-Μαστιχάρι). Αντ’ αυτού, σχεδιάζεται πολυκεντρική ανάπτυξη με κόμβους: π.χ. Δυτική Κως (Κέφαλος) με θεματικό προφίλ θαλάσσιων σπορ και φυσιολατρικού τουρισμού, Νότια Κως (Καρδάμαινα) ως οργανωμένος πυρήνας θερέτρων/συνεδριακού τουρισμού, Ανατολική Κως (πόλη και πέριξ) για πολιτιστικό και city-break τουρισμό, Βόρεια Κως (Τιγκάκι-Μαρμάρι) για αγροτουρισμό και οικοτουρισμό κ.ο.κ. Όλα αυτά βέβαια συνδέονται με ενιαίο σχέδιο υποδομών (οδοί, ΜΜΜ, δίκτυα) ώστε το νησί να λειτουργεί συνολικά.

Πλεονεκτήματα:
• Συνδυασμός οικονομικής ανάπτυξης και βιωσιμότητας: Το σενάριο επιτρέπει τη συνέχιση επενδύσεων και ανάπτυξης, αλλά υπό όρους που μετριάζουν τις αρνητικές επιπτώσεις. Έτσι πετυχαίνει μια μέση λύση μεταξύ των δύο άκρων.
• Διαφοροποίηση & ανθεκτικότητα: Με την παράλληλη ανάπτυξη διαφορετικών μορφών τουρισμού και άλλων κλάδων, η οικονομία γίνεται πιο ανθεκτική. Αν π.χ. μειωθεί ο μαζικός τουρισμός, το νησί ωφελείται από εναλλακτικό τουρισμό ή άλλες δραστηριότητες (γεωργία, εκπαίδευση, ψηφιακή εργασία κ.λπ.).
• Ισορροπημένη χωρική κατανομή: Η αποκέντρωση της τουριστικής ανάπτυξης αποφορτίζει τις πιο κορεσμένες περιοχές και μοιράζει τα οφέλη σε όλο το νησί. Αυτό μπορεί να αναζωογονήσει περιοχές που έως τώρα υστερούσαν, μειώνοντας τις ενδο-νησιωτικές ανισότητες.
• Συμβατότητα με φέρουσα ικανότητα: Μέσω του χωροταξικού ελέγχου (zoning), το σενάριο επιτρέπει ανάπτυξη εκεί που υπάρχουν περιθώρια (υποδομών/πόρων) και περιορίζει την ανάπτυξη όπου οι δείκτες δείχνουν κορεσμό. Π.χ. αν το νερό επαρκεί για Χ κλίνες σε μια υδρολογική λεκάνη, αυτό καθορίζει το πλαφόν αδειών.
• Στήριξη τοπικής κοινωνίας: Δεδομένου ότι το σενάριο απαιτεί συμμετοχή διαφόρων κλάδων, οι ντόπιοι εμπλέκονται πιο ενεργά (όχι μόνο ως υπάλληλοι ξενοδοχείων). Η ανάδειξη τοπικών επιχειρήσεων, η δημιουργία κοινωφελών υποδομών (σχολεία, υγεία με έσοδα τουρισμού) και η πολυκεντρική ανάπτυξη βελτιώνουν την ποιότητα ζωής και μειώνουν την αίσθηση ότι το νησί «ξεπουλιέται» μόνο στον τουρισμό.

Κίνδυνοι / Δυσκολίες:
• Πολυπλοκότητα σχεδιασμού και διαχείρισης: Το υβριδικό αυτό σενάριο απαιτεί λεπτομερή σχεδιασμό και συνεχή συντονισμό. Πρέπει να θεσπιστούν και να εφαρμοστούν διαφορετικοί κανόνες σε διαφορετικές ζώνες, κάτι που προϋποθέτει αποτελεσματική διοίκηση και παρακολούθηση. Ο κίνδυνος είναι να υπάρξει σύγχυση ή άνιση εφαρμογή αν ο μηχανισμός ελέγχου δεν είναι επαρκής.
• Ανάγκη για συναίνεση και συνεργασία: Επειδή επιχειρεί να ισορροπήσει πολλά συμφέροντα (μεγάλους επενδυτές, μικρούς επιχειρηματίες, κατοίκους, περιβαλλοντολόγους), απαιτείται ευρεία κοινωνική συναίνεση. Αυτό ίσως είναι δύσκολο, καθώς κάθε πλευρά μπορεί να θεωρεί ότι δεν ικανοποιείται πλήρως. Η διαβούλευση και η ενημέρωση θα είναι κρίσιμες για να “αγκαλιάσει” η κοινωνία το σχέδιο.
• Κίνδυνος διολίσθησης: Αν δεν τηρηθούν αυστηρά οι προδιαγραφές, υπάρχει το ρίσκο το σενάριο να μετατραπεί στην πράξη σε ανεξέλεγκτη ανάπτυξη (αν οι ρυθμίσεις χαλαρώσουν υπό πιέσεις) ή αντίθετα να καθηλωθεί αν υπάρξει υπερβολική γραφειοκρατία. Η ισορροπία είναι λεπτή.
• Χρηματοδότηση και επενδύσεις: Το σενάριο απαιτεί επενδύσεις σε δημόσιες υποδομές (νέοι δρόμοι, αποχετευτικά, μονάδες ΑΠΕ κλπ) και ενδεχομένως επιδοτήσεις για στροφή των επιχειρήσεων σε ποιοτικές πρακτικές. Χρειάζεται εξεύρεση πόρων (εθνικών, ευρωπαϊκών) και αποτελεσματική αξιοποίηση. Αν αυτό δεν συμβεί, το σχέδιο μπορεί να μείνει ημιτελές – π.χ. χαράσσοντας ζώνες χωρίς όμως τις αναγκαίες υποδομές υποστήριξης.

Προτάσεις Χωρικής Οργάνωσης Παραλιακών Ζωνών

Ένα ιδιαίτερα κρίσιμο πεδίο παρέμβασης του ΤΠΣ Κω είναι οι παραλιακές ζώνες, όπου συγκεντρώνεται η πλειονότητα των τουριστικών δραστηριοτήτων. Προτείνεται μια ολοκληρωμένη στρατηγική παράκτιας διαχείρισης με στόχο την ισορροπία μεταξύ ανάπτυξης και προστασίας των ακτών:
• Ζώνες Προστασίας & Φυσικού Τοπίου: Καθορίζονται τμήματα της ακτογραμμής που παραμένουν εκτός δόμησης λόγω περιβαλλοντικής αξίας ή ευαισθησίας. Σε αυτά ανήκουν οι υγρότοποι (π.χ. Αλυκή Τιγκακίου/Ψαλιδίου), εκβολές ρεμάτων, περιοχές με αμμοθίνες και οικοτόπους σημαντικής βιοποικιλότητας, αλλά και τμήματα ακτών με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος. Οι περιοχές αυτές μπορούν να χαρακτηριστούν ως Πάρκα/Καταφύγια Φύσης παράκτιου χώρου, όπου επιτρέπονται μόνο ήπιες δραστηριότητες (πεζοπορικές διαδρομές, παρατήρηση φύσης, δημόσια λουτρά χωρίς μόνιμες εγκαταστάσεις). Έτσι διασφαλίζεται ότι ένα μέρος του παράκτιου μετώπου της Κω θα παραμείνει ανέπαφο, συνεισφέροντας και στην ελκυστικότητα του προορισμού (πολλοί συνειδητοποιημένοι ταξιδιώτες αποζητούν προορισμούς που προστατεύουν το περιβάλλον). Ταυτόχρονα, αυτές οι ζώνες λειτουργούν και ως φυσικές περιοχές αναψυχής για κατοίκους και επισκέπτες, προσφέροντας μια εναλλακτική εμπειρία πέρα από τις οργανωμένες πλαζ.
• Ζώνες Οργανωμένης Τουριστικής Ανάπτυξης (ΖΟΤΑ): Στις ήδη ανεπτυγμένες τουριστικά παράκτιες περιοχές (π.χ. πέριξ Καρδάμαινας, Μαρμαρίου, Τιγκακίου, Ψαλιδίου κ.ά.) οριοθετούνται σαφείς ζώνες όπου θα συγκεντρωθούν οι τουριστικές υποδομές. Εντός των ΖΟΤΑ τίθενται κανόνες όπως: μέγιστη πυκνότητα δόμησης/κλινών ανά στρέμμα, μέγιστο ύψος κτιρίων ώστε να μην αλλοιώνεται το ανάγλυφο (π.χ. ≤2 ορόφοι κοντά στη θάλασσα), υποχρεωτικοί ελεύθεροι χώροι πρασίνου ανά μονάδα, και πρόβλεψη για κοινόχρηστες υποδομές. Οι ΖΟΤΑ θα πρέπει να εξυπηρετούνται από κατάλληλα δίκτυα: βιολογικό καθαρισμό λυμάτων, επαρκές οδικό δίκτυο προσπέλασης, χώρους στάθμευσης περιφερειακά ώστε να αποθαρρύνεται το κυκλοφοριακό μέσα στις παραλίες, κ.ο.κ. Στόχος είναι η συγκέντρωση της έντονης τουριστικής δραστηριότητας σε οργανωμένες «θυλάκες», αντί για διάχυση της δόμησης σε όλο το μήκος της ακτής. Με αυτόν τον τρόπο, οι τουριστικές ζώνες θα είναι καλύτερα ελεγχόμενες και η φύση ανάμεσά τους θα παραμείνει ανέγγιχτη. Επίσης, οι υφιστάμενες ήδη κορεσμένες περιοχές μπορούν να δεχθούν μόνο περιορισμένη επέκταση εάν καλυφθούν πρώτα οι ελλείψεις υποδομών – για παράδειγμα, η μελέτη του 2009 σημείωσε ότι τα παράκτια του Δήμου Κω (πρωτεύουσα) έχουν φτάσει οριακά σε χωρητικότητα ακτών λόγω υπερπροσφοράς κλινών . Συνεπώς, οποιαδήποτε νέα τουριστική επένδυση στις περιοχές αυτές θα πρέπει να συνοδεύεται από συμμόρφωση με δείκτες φέρουσας ικανότητας (π.χ. απόδειξη ότι υπάρχει αρκετό αδιάθετο νερό, ότι το βιολογικό μπορεί να επεξεργαστεί τα λύματα, κ.λπ.). Σε περίπτωση που οι δείκτες είναι “στο κόκκινο”, η ανάπτυξη οφείλει να περιοριστεί και να μετατοπιστεί σε άλλες λιγότερο επιβαρυμένες ζώνες.
• Παραλιακές Ζώνες Οικισμών & Κοινόχρηστο Μέτωπο: Στις περιπτώσεις όπου υφίστανται παραθαλάσσιοι οικισμοί (π.χ. το χωριό Κέφαλος, Μαστιχάρι, Καρδάμαινα κ.ά.), το ΤΠΣ πρέπει να εξασφαλίσει ότι το παραλιακό μέτωπο τους θα σχεδιαστεί με τρόπο που να εξυπηρετεί τόσο τους κατοίκους όσο και τους επισκέπτες, χωρίς να χάνει τον χαρακτήρα του. Αυτό σημαίνει: δημιουργία πεζόδρομων/ποδηλατοδρόμων κατά μήκος της ακτής εντός του οικισμού, ώστε τόσο οι τουρίστες όσο και οι κάτοικοι να απολαμβάνουν ελεύθερη πρόσβαση στη θάλασσα. Διατήρηση ικανού πλάτους αιγιαλού ανοιχτού και κοινοχρήστου (αποφυγή περιφράξεων ξενοδοχείων που αποκλείουν την πρόσβαση). Ανάπτυξη μικρών πλατειών/χώρων αναψυχής μπροστά στη θάλασσα που λειτουργούν ως σημεία συνάντησης. Οι δραστηριότητες στις ζώνες αυτές θα είναι ήπιες: καταστήματα εστίασης μικρής κλίμακας, καφέ, παραδοσιακές ταβέρνες, καταστήματα τοπικών προϊόντων, ώστε ο επισκέπτης να έχει άμεση επαφή με την τοπική επιχειρηματικότητα αντί μόνο με το ξενοδοχείο του. Μέσω κατάλληλου σχεδιασμού (αστικός εξοπλισμός, φωτισμός, φυτεύσεις) οι παραλιακές αυτές «βιτρίνες» της Κω μπορούν να αναβαθμιστούν αισθητικά και λειτουργικά, ενισχύοντας την εικόνα του νησιού.
• Κλιματική Προστασία Παρακτίων Περιοχών: Λόγω της κλιματικής αλλαγής, το ζήτημα της διάβρωσης των ακτών και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Το ΤΠΣ θα προβλέπει ζώνες παρεμβάσεων προστασίας (π.χ. τεχνικά έργα όπου απαιτείται ανάσχεση διάβρωσης) αλλά και όριο υποχώρησης δόμησης σε περιοχές που προβλέπεται να πληγούν μακροπρόθεσμα από θάλασσα. Έτσι, σε επιρρεπείς παραλίες η νέα δόμηση θα απέχει αρκετά από την ακτή (π.χ. ≥50μ από την οριογραμμή αιγιαλού) και θα εντάσσεται σε υψόμετρο ασφαλές από θαλάσσιες πλημμύρες. Παράλληλα, ενισχύεται η φυσική ανθεκτικότητα: π.χ. διατήρηση ή και ανασύσταση αμμοθινών, φύτευση θαλασσόκεδρων όπου είναι φυσικοί, καθώς αυτά λειτουργούν ως φυσικά φράγματα προστασίας. Η κλιματική διάσταση είναι καθοριστική για να διασφαλίσουμε ότι οι παράκτιοι πόροι θα παραμείνουν διαθέσιμοι και στο μέλλον.
• Διαχείριση Παράκτιας Κίνησης & Φόρτου: Στις τουριστικές ακτές, την περίοδο αιχμής, παρουσιάζεται συχνά κυκλοφοριακή συμφόρηση από ΙΧ, τουριστικά λεωφορεία και οχήματα ενοικίασης (μηχανάκια, ATV). Προτείνεται ένα σύστημα αειφόρου κινητικότητας: δημιουργία κόμβων στάθμευσης εκτός ακτών (park and ride) με ηλεκτρικά mini-buses που μεταφέρουν τους τουρίστες στις παραλίες, ενίσχυση θαλάσσιων συγκοινωνιών (π.χ. θαλάσσια ταξί ή μικρά ferry που συνδέουν παραλιακές περιοχές μεταξύ τους ώστε να αποφορτίζουν τους δρόμους), και φυσικά βελτίωση των υποδομών δημόσιας συγκοινωνίας στο παραλιακό τόξο. Στόχος είναι να μειωθεί ο όγκος οχημάτων μπροστά στις ακτές, βελτιώνοντας και την εμπειρία (λιγότερος θόρυβος, ρύπανση) αλλά και την ασφάλεια πεζών. Επίσης, η χάραξη εναλλακτικών πεζοπορικών μονοπατιών κατά μήκος της ακτής ήπιας ανάπτυξης (όπου το επιτρέπει το ανάγλυφο) θα δώσει μια εναλλακτική πρόσβαση στις ακτές, συνδέοντας τες με ξενοδοχεία και οικισμούς μέσα από τη φύση.

Συνολικά, οι παραπάνω προτάσεις επιδιώκουν μια ολιστική διαχείριση του παράκτιου χώρου. Η εμπειρία άλλων νησιών δείχνει ότι όπου δεν υπήρξε σχεδιασμός, δημιουργήθηκαν προβλήματα: π.χ. στην Μάλτα ή σε περιοχές της Ισπανίας η υπερδόμηση ακτών οδήγησε σε απώλεια φυσικών παραλιών και ανάγκη πανάκριβων έργων αποκατάστασης, ενώ αντίθετα, νησιά όπως η Μενόρκα στις Βαλεαρίδες που από νωρίς προστάτευσαν μεγάλο μέρος των ακτών τους, σήμερα ξεχωρίζουν ως βιώσιμοι προορισμοί. Η Κως έχει τη δυνατότητα μέσω του ΤΠΣ να προστατεύσει τις παραλίες της – που είναι θεμέλιο του τουρισμού της – και ταυτόχρονα να τις αναπτύξει με τρόπο που μεγιστοποιεί την αξία τους μακροπρόθεσμα.

Κριτήρια Φέρουσας Ικανότητας & Υποδομών

Η ενσωμάτωση συγκεκριμένων κριτηρίων φέρουσας ικανότητας στο σχεδιασμό θα επιτρέψει την παρακολούθηση και τον έλεγχο της βιωσιμότητας των σεναρίων στην πράξη. Προτείνονται δείκτες και όρια στους παρακάτω τομείς:
• Ύδρευση & Υδατικοί Πόροι: Υπολογισμός της διαθέσιμης ποσότητας νερού (από γεωτρήσεις, φράγματα, μονάδες αφαλάτωσης) σε σχέση με τη ζήτηση από πληθυσμό + τουρίστες στην αιχμή. Θέσπιση ανώτατου αριθμού τουριστών/κλινών που μπορεί να υποστηρίξει η νησίδα ανά ημέρα χωρίς να απαιτηθεί έκτακτη άντληση ή μεταφορά νερού. Για παράδειγμα, αν κάθε τουρίστας καταναλώνει κατά μ.ο. 200 λίτρα νερό/ημέρα, μια μονάδα αποθέματος Χ κυβικών μπορεί να υποστηρίξει Υ τουρίστες. Δείκτες στάθμης υπόγειων υδροφορέων θα παρακολουθούνται ώστε να μην έχουμε υφαλμύρωση από υπεράντληση. Σήμερα ήδη αναφέρεται ότι οι φυσικοί πόροι νερού πιέζονται έντονα τους καλοκαιρινούς μήνες, προκαλώντας προβλήματα στον αγροτικό τομέα  – αυτό αποτελεί σαφή ένδειξη ότι η φέρουσα ικανότητα νερού έχει όρια. Το ΤΠΣ πρέπει να συνδεθεί με τη μελέτη υδατικών αποθεμάτων (ΔΕΥΑΚ) , εξασφαλίζοντας πως η ανάπτυξη δε θα ξεπεράσει την βιώσιμη κατανάλωση. Επίσης, προβλέπονται μέτρα εξοικονόμησης νερού (υποχρεωτικά συστήματα greywater recycling σε ξενοδοχεία, χαμηλής ροής εξοπλισμοί, ευαισθητοποίηση).
• Αποχέτευση & Διαχείριση Αποβλήτων: Καθορίζεται η μέγιστη χωρητικότητα των βιολογικών καθαρισμών λυμάτων (σε ισοδύναμους κατοίκους) και αντιπαραβάλλεται με τον πληθυσμό αιχμής. Εάν για παράδειγμα ο υφιστάμενος βιολογικός επαρκεί για 100.000 άτομα και στην αιχμή βρίσκονται 150.000 (κάτοικοι+τουρίστες), τότε απαιτείται ή περιορισμός ανάπτυξης ή άμεση επέκταση υποδομής. Επίσης, κριτήρια ποιότητας νερών κολύμβησης θα συνδεθούν με τη φέρουσα ικανότητα: εάν αρχίσουν να εμφανίζονται μετρήσεις ρύπανσης σε παραθαλάσσια ύδατα, αυτό σημαίνει ότι το σύστημα διαχείρισης λυμάτων υπερφορτώνεται. Στα στερεά απόβλητα, ο δείκτης kg απορριμμάτων ανά επισκέπτη/ημέρα και η ικανότητα του ΧΥΤΑ ή/και μονάδων ανακύκλωσης θα θέσουν το ανώτατο όριο επισκεπτών προτού χρειαστούν νέες εγκαταστάσεις. Σημειώνεται ότι διεθνείς μελέτες έχουν δείξει υψηλή συσχέτιση αύξησης τουρισμού με αύξηση αστικών αποβλήτων . Επομένως, το σχέδιο θα περιλαμβάνει στρατηγική “μηδενικών αποβλήτων” (π.χ. επιβολή τέλους στους μεγάλους παραγώγους, προγράμματα κομποστοποίησης ξενοδοχείων κ.λπ.) ώστε να μειωθεί ο λόγος απορρίμματα/τουρίστα και να ανέβει η φέρουσα ικανότητα σε αυτό το πεδίο.
• Συγκοινωνιακή ικανότητα & Κυκλοφορία: Προσδιορίζεται το μέγιστο επιθυμητό φόρτο οχημάτων στο οδικό δίκτυο του νησιού (αριθμός οχηματοχιλιομέτρων ημερησίως που μπορεί να εξυπηρετηθεί με αποδεκτό επίπεδο υπηρεσίας). Σε τουριστικούς προορισμούς, πέρα από τους κατοίκους, προστίθενται χιλιάδες ενοικιαζόμενα οχήματα. Δείκτες όπως π.χ. “οχήματα ανά χλμ οδού” ή “χρόνος διαδρομής σε βασικούς άξονες” μπορούν να θέσουν όρια πριν επέλθει κυκλοφοριακή ασφυξία. Για παράδειγμα, στα Χανιά αναφέρθηκε ότι τους καλοκαιρινούς μήνες η πόλη μπλοκάρει λόγω έλλειψης parking  – παρόμοια φαινόμενα πρέπει να αποφευχθούν στην Κω μέσω σχεδιασμού ΣΒΑΚ (Σχέδιο Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας). Ένας σχετικός δείκτης θα μπορούσε να είναι ο μέγιστος αριθμός τουριστών/ημέρα που μπορεί να δεχθεί η πόλη της Κω χωρίς κυκλοφοριακή συμφόρηση – αν η υπέρβαση αυτού του αριθμού οδηγεί σε μποτιλιαρίσματα, θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα (π.χ. λεωφορεία αντί ΙΧ, πεζοδρομήσεις σε ώρες αιχμής). Επίσης, η φέρουσα ικανότητα του αεροδρομίου και του λιμανιού (άτομα/ώρα που μπορούν να αφιχθούν και να αναχωρήσουν) είναι σημαντική: π.χ. αν στην κορύφωση καταφθάνουν ταυτόχρονα 10 πτήσεις τσάρτερ και 2 κρουαζιερόπλοια, είναι το σύστημα μεταφορών σε θέση να τους μετακινήσει ομαλά; Εάν όχι, τότε είτε πρέπει να γίνει διαχείριση ροής (slot management – π.χ. όριο 8.000 αφίξεων κρουαζιερόπλοιων ανά ημέρα, όπως συζητήθηκε στη Σαντορίνη ) ή να βελτιωθούν οι υποδομές.
• Περιβαλλοντικοί Δείκτες & Φυσικά Όρια: Εδώ εντάσσονται δείκτες όπως: φέρουσα ικανότητα παραλιών (π.χ. μέγιστος αριθμός λουομένων/ημέρα ανά παραλία για να διατηρείται το φυσικό περιβάλλον και η εμπειρία, σχετιζόμενος με το εμβαδόν της παραλίας), φέρουσα ικανότητα μονοπατιών/οικοτουριστικών περιοχών (π.χ. ανά ημέρα ανά διαδρομή), και βεβαίως δείκτες οικοσυστημικής υγείας (π.χ. πληθυσμοί συγκεκριμένων ειδών, κατάσταση υφάλων Posidonia, κ.λπ.). Εάν οι δείκτες δείξουν τάσεις υποβάθμισης (π.χ. μείωση θαλάσσιων ειδών λόγω έντονης θαλάσσιας δραστηριότητας), αυτό σημαίνει ότι η φέρουσα ικανότητα ξεπερνιέται. Το ΤΠΣ θα πρέπει να ενσωματώνει μηχανισμό τακτικής παρακολούθησης περιβάλλοντος σε συνεργασία με επιστημονικούς φορείς, και trigger points όπου θα αναθεωρούνται οι άδειες/χρήσεις αν πλησιάζουν τα όρια.
• Κοινωνικοί Δείκτες Φέρουσας Ικανότητας: Τέλος, σημαντικοί είναι οι κοινωνικοί δείκτες – π.χ. Δείκτης Τουριστικής Δυσφορίας των κατοίκων (Resident Tourist Irritation Index), ο οποίος μπορεί να μετράται μέσω ερευνών κοινής γνώμης για το πόσο αισθάνονται οι κάτοικοι ότι ο τουρισμός ωφελεί ή υποβαθμίζει τη ζωή τους. Άλλος δείκτης: το ποσοστό κατοικιών που είναι μόνιμες vs τουριστικές σε κάθε οικισμό – αν το ποσοστό μόνιμων κατοικιών πέσει κάτω από ένα όριο, σημαίνει ότι ο οικισμός “χάνει” την κοινότητά του και μετατρέπεται σε τουριστικό θέρετρο, κάτι που το ΤΠΣ θα πρέπει να αποτρέψει. Επίσης, δείκτες οικονομικής διασποράς (π.χ. ποσοστό εισοδήματος από τον τουρισμό που παραμένει τοπικά vs διαρροή εκτός, ή δείκτης Gini ανισότητας) θα δείχνουν κατά πόσον η ανάπτυξη είναι κοινωνικά δίκαιη. Αν οι κάτοικοι αντιληφθούν ότι ο τουρισμός «αλλοιώνει την ποιότητα ζωής χωρίς δίκαιη ανταπόδοση», θα επέλθει κοινωνική κρίση. Το ότι η Κως ακόμα δεν την έχει βιώσει σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στο ότι ο τουρισμός φέρνει ευημερία, αλλά αν περάσει σε στάδιο κορεσμού, η δυναμική μπορεί να αλλάξει. Προληπτικά, λοιπόν, το σχέδιο οφείλει να παρακολουθεί τέτοιους κοινωνικούς δείκτες και να εξασφαλίζει πολιτικές αναστροφής (π.χ. επενδύσεις τα έσοδα του τουρισμού σε δημόσιες υπηρεσίες, στήριξη κατοικίας για ντόπιους, διατήρηση τοπικών σχολείων/δομών ώστε οι περιοχές να μην ερημώνουν χειμώνα).

Συμπερασματικά, ο καθορισμός και η τήρηση κριτηρίων φέρουσας ικανότητας θα μετατρέψει το ΤΠΣ σε ένα δυναμικό εργαλείο που όχι μόνο σχεδιάζει a priori, αλλά και ρυθμίζει συνεχώς την ανάπτυξη με βάση πραγματικά δεδομένα. Αυτό είναι απολύτως αναγκαίο στη σύγχρονη εποχή, όπου η προσαρμοστικότητα ενός σχεδίου στα δεδομένα (adaptive planning) ξεχωρίζει τους επιτυχημένους βιώσιμους προορισμούς.

Η διαμόρφωση του νέου Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου Δήμου Κω με επίκεντρο τις παραλιακές ζώνες και τον τουρισμό είναι μια ευκαιρία επαναπροσδιορισμού της αναπτυξιακής πορείας του νησιού για τις επόμενες δεκαετίες. Τα εναλλακτικά σενάρια που παρουσιάστηκαν – από την συνέχιση του υπάρχοντος μοντέλου μέχρι τη μετάβαση σε μια ολιστική βιώσιμη ανάπτυξη – αναδεικνύουν ότι οι επιλογές μας σήμερα θα καθορίσουν το μέλλον της Κω ως προορισμού αλλά και ως τόπου κατοικίας.

Συνοψίζοντας, το Σενάριο Α (Business-as-Usual) θα επιδίωκε τη βραχυπρόθεσμη μεγιστοποίηση τουριστικών μεγεθών, με δυσβάστακτο όμως κόστος στους πόρους, το περιβάλλον και τη συνοχή του νησιού. Αντίθετα, το Σενάριο Β (Ήπια Βιώσιμη) θέτει στο επίκεντρο την ποιότητα και τον περιορισμό, προστατεύοντας το νησί αλλά απαιτώντας θάρρος στην εφαρμογή. Το Σενάριο Γ (Μικτή Διαφοροποιημένη) φαίνεται να ανταποκρίνεται καλύτερα στις σύνθετες ανάγκες: επιτρέπει ανάπτυξη αλλά την καθοδηγεί σε υγιείς δρόμους, προωθεί την διαφοροποίηση και μοιράζει τα οφέλη, χωρίς να παραγνωρίζει τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές παραμέτρους.

Η σύσταση της παρούσας τεχνικής πρότασης είναι μια προσέγγιση βασισμένη στο Σενάριο Γ, εμπλουτισμένη με τα στοιχεία του Σενάριου Β όπου απαιτείται. Δηλαδή, ένα υβριδικό μοντέλο βιώσιμης μικτής ανάπτυξης: με θεσμοθέτηση ζωνών και ορίων (ώστε να αποφευχθούν τα λάθη του παρελθόντος), αλλά και με ευελιξία προώθησης νέων ποιοτικών επενδύσεων που θα σέβονται αυτά τα όρια. Ένα τέτοιο μοντέλο συνάδει πλήρως με τις κατευθύνσεις του υπό αναθεώρηση Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό – άλλωστε οι περιβαλλοντικές οργανώσεις σε εθνικό επίπεδο έχουν τονίσει την ανάγκη ισορροπίας και έχουν καταθέσει σοβαρές ενστάσεις κατά της άναρχης τουριστικής μεγέθυνσης . Η Κως μπορεί να αποτελέσει πιλότο εφαρμογής αυτών των αρχών στην πράξη.

Τελευταίο αλλά εξίσου σημαντικό, η επιτυχία του νέου ΤΠΣ θα εξαρτηθεί από το πώς θα εφαρμοστεί και θα υποστηριχθεί μετά την έγκρισή του. Απαιτείται συνεχής δημόσιος διάλογος, συμμετοχή τόσο της τοπικής κοινωνίας όσο και των επιχειρηματιών, και μια διαρκής διαδικασία παρακολούθησης των αποτελεσμάτων (μέσω των δεικτών φέρουσας ικανότητας, μέσω ενός ενδεχομένως μόνιμου Παρατηρητηρίου Τουρισμού για την Κω). Η δημόσια διαβούλευση που ξεκινά με αυτήν την πρόταση πρέπει να συνεχιστεί ως μηχανισμός συλλογικής προσαρμογής: αν κάτι δεν πηγαίνει καλά, να έχουμε τα εργαλεία και τη συναίνεση να το διορθώσουμε έγκαιρα.

Η Κως, το νησί του Ιπποκράτη, μπορεί να θεραπεύσει το ίδιο της το μέλλον βρίσκοντας τη χρυσή τομή ανάμεσα στην ανάπτυξη και τη διατήρηση. Ένα ευέλικτο, τεκμηριωμένο και συμμετοχικό Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο, όπως αυτό που σκιαγραφήθηκε, θα είναι το καλύτερο εχέγγυο ότι η τουριστική ευημερία θα συνυπάρχει με την περιβαλλοντική υγεία και την κοινωνική ευημερία – όχι μόνο για σήμερα, αλλά και για τις γενιές που έρχονται.