ΕΠΣ ΔΥΤΙΚΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ: ΔΗΜΟΥ ΚΥΘΝΟΥ - ΔΗΜΟΥ ΣΕΡΙΦΟΥ - ΔΗΜΟΥ ΣΙΦΝΟΥ - ΔΗΜΟΥ ΚΙΜΩΛΟΥ - ΔΗΜΟΥ ΜΗΛΟΥ

Σχόλια και προτάσεις επί του Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου Σερίφου

Το Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού και το World Monuments Fund (Παγκόσμιο Ταμείο Μνημείων) έχουν επανειλημμένα τοποθετηθεί δημόσια υπέρ της ανάγκης υψηλής προστασίας και βιώσιμου σχεδιασμού του ιδιαίτερα σημαντικού ιστορικού μεταλλευτικού τοπίου της Νοτιοδυτικής Σερίφου.
Έχουν καταθέσει συγκεκριμένες, τεκμηριωμένες και ολοκληρωμένες προτάσεις για τη θεσμική θωράκιση της περιοχής, τον ορθολογικό έλεγχο των χρήσεων γης, καθώς και για την προστασία, συντήρηση και ανάδειξη του εκτεταμένου δικτύου νεότερων και αρχαίων μνημείων. Στο πλαίσιο αυτό περιλαμβάνονται εισηγήσεις για τη διεύρυνση των αρχαιολογικών ζωνών, τη θεσμοθέτηση ζωνών προστασίας και τον αυστηρό περιορισμό της διάσπαρτης και εντατικής εκτός σχεδίου δόμησης, ιδίως στα τοπία υψηλής αξίας και στους αρχαιολογικούς και ιστορικούς μεταλλευτικούς τόπους, όπως τεκμηριώνεται περαιτέρω από την ένταξη της Σερίφου στο πρόγραμμα «7 Most Endangered» της Europa Nostra για το 2024.
Παράλληλα, υπογραμμίζεται ότι η αναπτυξιακή πίεση μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά μόνο μέσω ελεγχόμενης δόμησης εντός των υφιστάμενων οικισμών, με πολύ μικρές, σαφώς οριοθετημένες και επαρκώς τεκμηριωμένες επεκτάσεις, όπου αυτές είναι απολύτως αναγκαίες και συμβατές με τη φέρουσα ικανότητα του τοπίου και τη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης οικονομικής βιωσιμότητας. Ειδικότερα, η ανάγκη για τουριστικά καταλύματα μπορεί να καλυφθεί με μικρές, ποιοτικές μονάδες εντός και στην άμεση επέκταση των υφιστάμενων οικιστικών συνόλων του Μεγάλου Λιβαδιού, Μεγάλου Χωριού, θέτοντας ταυτόχρονα ως άμεση προτεραιότητα την οριοθέτηση του παραθαλάσσιου οικισμού του Κουταλά, αναδεικνύοντας την ιστορική του σύνδεση με τη μεταλλευτική δραστηριότητα. Αντίθετα, πρέπει να αποφευχθεί η δόμηση στα αδόμητα, παρθένα από οικιστική παρουσία τοπία, τα οποία αποτελούν θεμελιώδες στοιχείο της φυσιογνωμίας και της πολιτιστικής αξίας της Σερίφου.
Η ανάγκη προστασίας του τοπίου υψηλής αξίας και των μνημείων της Σερίφου αναγνωρίστηκε διεθνώς το 2025, με την ένταξη του Ιστορικού Μεταλλευτικού Τοπίου της Σερίφου στον κύκλο 2025 του προγράμματος World Monuments Watch (Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Μνημείων) από το World Monuments Fund.
Υπενθυμίζεται ότι αντίστοιχες ώριμες προτάσεις για τη διαμόρφωση ενός εκτεταμένου υπαίθριου μουσείου είχαν ήδη διατυπωθεί από το 1998 από το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς.
Με βάση τα παραπάνω, οι τρεις φορείς εισηγούνται την πλήρη υιοθέτηση των θέσεων που έχουν διατυπωθεί στις μελέτες του ΕΜΠ και της ΕΛΛΕΤ και την ενσωμάτωσή τους στο Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο για τη Σέριφο, με κεντρικό άξονα την ελεγχόμενη ανάπτυξη εντός των οικισμών, τον ριζικό περιορισμό της εκτός σχεδίου δόμησης και την ουσιαστική προστασία του μοναδικού μεταλλευτικού και πολιτιστικού τοπίου της νοτιοδυτικής περιοχής του νησιού.
Στο πλαίσιο αυτό, και λαμβάνοντας υπόψη τις τεκμηριωμένες επιστημονικές προσεγγίσεις που έχουν κατατεθεί διαχρονικά από τους φορείς, διατυπώνονται οι ακόλουθες κατευθύνσεις για το Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο της Σερίφου, διασφαλίζοντας την ενίσχυση ενός προτύπου ήπιας και οικονομικά ανταγωνιστικής ανάπτυξης που μεγιστοποιεί τα μακροπρόθεσμα οφέλη για την τοπική κοινωνία.
• Θέσπιση αυστηρών και διαφοροποιημένων ορίων αρτιότητας και δόμησης, ώστε να αποτρέπεται η διάσπαρτη και εντατική ανάπτυξη.
• Διατήρηση και ενίσχυση των περιορισμών του Π.Δ. του 2002, ως βασικού θεσμικού εργαλείου προστασίας του τοπίου και αναχαίτισης της άναρχης δόμησης.
• Θεσμοθέτηση και ουσιαστική διεύρυνση των Ζωνών Α και Β Προστασίας του Ιστορικού Μεταλλευτικού Τοπίου. Αυτό περιλαμβάνει σαφή χωρικό προσδιορισμό και διαβαθμισμένο καθεστώς περιορισμών, με στόχο την κάλυψη όλων των κρίσιμων αρχαιολογικών, μεταλλευτικών και τοπιακών πόρων (παράκτιοι, χερσαίοι και υπόγειοι), τη διασφάλιση της ακεραιότητας του τοπίου και την αποτροπή της αποσπασματικής ή έμμεσης οικιστικής και τουριστικής πίεσης εκτός των ορίων των οικισμών.
• Πρόβλεψη ειδικών ρυθμίσεων και κινήτρων για επανάχρηση παραδοσιακών εγκαταλελειμμένων τμημάτων οικισμών ή αγροτικών κτισμάτων, για κατοικία ή/και φιλοξενία ήπιων τουριστικών χρήσεων, με περιορισμένο επιτρεπόμενο εμβαδόν.
• Απαγόρευση ιδιωτικής πολεοδόμησης και αποκλεισμός στρατηγικών επενδύσεων ή σχημάτων που συνδυάζουν τουρισμό και κατοικία (ΣΤΚ, ΟΜΑΤ, ΕΣΧΑΣΕ κ.λπ.). Το τουριστικό μοντέλο του νησιού οφείλει να στηρίζεται σε ήπια ανάπτυξη, με ενίσχυση των ειδικών και εναλλακτικών μορφών τουρισμού, που ανταποκρίνονται στη διεθνή ζήτηση για αυθεντικές πολιτιστικές εμπειρίες και διασφαλίζουν υψηλότερη προστιθέμενη αξία ανά επισκέπτη. Η οικονομική βιωσιμότητα εξασφαλίζεται έτσι αποτελεσματικότερα μέσω επενδύσεων μικρής και μεσαίας κλίμακας, σε αρμονία με το τοπίο, την πολιτισμική ταυτότητα και τα όρια του νησιού.
• Αποκλεισμός υποδομών εξυπηρέτησης κρουαζιέρας, οι οποίες δεν συνάδουν με τον χαρακτήρα, την κλίμακα και τις αντοχές της Σερίφου και το κόστος των οποίων είναι δυσανάλογο σε σχέση με την οικονομική απόδοση.
• Κατάργηση της σύγχρονης υπόσκαφης δόμησης, η οποία, παρά τη μορφολογική της επίκληση, λειτουργεί ως μηχανισμός αύξησης της έντασης και αλλοίωσης του φυσικού και πολιτιστικού τοπίου, και ενέχει κίνδυνο καταστροφής αρχαιολογικών και μεταλλευτικών καταλοίπων.
• Σαφής χωρική κατοχύρωση και ενίσχυση των ζωνών του πρωτογενούς τομέα, με στόχο τη διατήρηση της αγροτικής γης και των παραδοσιακών χρήσεων, σε συνέργεια με την ήπια αγροτουριστική δραστηριότητα που ενισχύει την τοπική οικονομία.