Συνορεύει βόρεια με το Δήμο Ηρακλείου, ανατολικά με τους Δήμους Χερσονήσου και Μινώα Πεδιάδας, δυτικά με τους Δήμους Ηρακλείου και Γόρτυνας και στα νότια βρέχεται από το Λιβυκό πέλαγος. Είναι ένας κατά βάση ημιορεινός δήμος. Η μορφολογία του χαρακτηρίζεται από τρεις ζώνες : την ορεινή με υψόμετρο άνω των 400μ., την ημιορεινή από 200 μ. – 400 μ. και την πεδινή από 200 μ. και κάτω. Τα όρη που δεσπόζουν είναι ο Γιούχτας και μέρος του ανατολικού τμήματος των Αστερουσίων ορέων. Αξιοσήμαντο επίσης είναι το ανατολικό τμήμα της πεδιάδας της Μεσσαράς που ανήκει στον Δήμο.

Ο Δήμος χαρακτηρίζεται από ένα εξαιρετικά ποικιλόμορφο ανάγλυφο, χάρη στους δύο ορεινούς όγκους του, το Γιούχτα και τα Αστερούσια, την εύφορη πεδιάδα της Μεσσαράς, αλλά και τις λοφώδεις εξάρσεις, τους χειμάρρους και τα φαράγγια που χαράσσουν το τοπίο διαμορφώνοντας ένα ιδανικό περιβάλλον για σπάνια είδη πανίδας και χλωρίδας. Πετρώματα και νερά έχουν συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός πλούσιου γεωμορφολογικά τοπίου, κυριότερη έκφραση του οποίου είναι τα σπήλαια και τα φαράγγια. Οι σχηματισμοί αυτοί αποτελούν πολύτιμα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος και σημαντικούς πλουτοπαραγωγικούς πόρους. 

Η μορφολογική ποικιλία του τοπίου του Δήμου Αρχανών- Αστερουσίων δεν θα μπορούσε παρά να αποτυπώνεται και στις παραλίες του, που ξετυλίγονται κατά μήκος των νότιων ακτογραμμών αποκαλύπτοντας άλλοτε όρμους και απόκρημνες βραχώδεις ακτές, άλλοτε ήπια οργανωμένες τουριστικά αμμουδιές, άλλοτε πάλι ερημικούς, κρυμμένους κολπίσκους. Οι πιο γνωστές ακτές στο Δήμο είναι ο Πέρα Τσούτσουρας, το Μαριδάκι, η παραλία του Αγίου Νικήτα και οι Τρείς Εκκλησιές.

●       Ο πληθυσμός του Δήμου Αρχανών - Αστερουσίων σύμφωνα με τα οριστικά στοιχεία της απογραφής του 2011 ανέρχεται σε 16.692 άτομα και αντιστοιχεί στο 5,46% του πληθυσμού της Περιφερειακής Ενότητας Ηρακλείου και στο 2,67% του πληθυσμού της Κρήτης. Διαχρονικά ο Δήμος εμφανίζει αδυναμία συγκράτησης του πληθυσμού. Στα τελευταία είκοσι χρόνια ο πληθυσμός μειώνεται διαρκώς με τη μεγαλύτερη συρρίκνωση να καταγράφεται την δεκαετία 2001-2011, μεγέθους 7,37% την ίδια στιγμή μάλιστα που τόσο σε επίπεδο Περιφερειακής Ενότητας, όσο και Περιφέρειας ο πληθυσμός αυξάνεται. Στην εικοσαετία 1991-2011 η μείωση υπερβαίνει το 10%

●       Από πλευράς πληθυσμιακής συγκέντρωσης, ο πληθυσμός κατανέμεται σχετικά ομοιόμορφα μεταξύ των Δημοτικών Ενοτήτων. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού συγκεντρώνεται στη

Δημοτική Ενότητα Ν. Καζαντζάκη (38,54%) και ακολουθεί με μικρή απόκλιση η Ενότητα των Αστερουσίων (31,25%), ενώ το υπόλοιπο 30,21 % είναι συγκεντρωμένο στην Ενότητα των Αρχανών. 

●       Ως ποσοστό στο σύνολο του πληθυσμού, ο οικονομικά ενεργός πληθυσμός του Δήμου εξελίχθηκε ανοδικά από 40,06% το 1991, σε 44,88% το 2001, γεγονός που υπογράμμιζε την ενίσχυση του εργατικού δυναμικού αλλά στην παρούσα εμφανίζεται μείωση στο ποσοστό των 37,42 % ήτοι μείωση κατά 7,46% 

●       Η παραγωγή δομή του Δήμου ως προς την κύρια απασχόληση, δεν στηρίζεται πλέον στον πρωτογενή τομέα σε σχέση με την προηγούμενη απογραφή, αφού αυτός καταλαμβάνει κατά Μ.Ο μόνο το 35,27%. Όμως θα πρέπει να ληφθεί υπόψη, ότι ο πρωτογενής τομέας αποτελεί συμπληρωματική δραστηριότητα σε πολύ υψηλό ποσοστό κατοίκων, δεδομένου ότι το σύνολο σχεδόν των ντόπιων κατοίκων, διαθέτουν αγροτική εκμετάλλευση από τις οποίες παράγονται προϊόντα και εισόδημα. Από τα στατιστικά δεδομένα το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο ότι η απασχόληση σαφώς μετατοπίζεται πλέον προς τον τριτογενή τομέα αφού αγγίζει κατά Μ.Ο το 57,41 %. Ο δευτερογενής τομέας εξακολουθεί να είναι σε πολύ χαμηλά επίπεδα κατά Μ.Ο στο 7,31% έχοντας υποστεί μείωση της τάξης του 1,41%, σε σχέση με την προηγούμενη απογραφή.

Πέραν της χλωρίδας, στο Δήμο λόγω και την ύπαρξης των ορεινών όγκων και των φαραγγιών υπάρχει πλούσια πανίδα. Σημειώνεται ότι μόνο στα Αστερούσια έχουν καταγραφεί 90 είδη πτηνών, 24 είδη ερπετών, 8 είδη ασπόνδυλων, 29 είδη ημερόβιων αρπακτικών και πλήθος μεταναστευτικών πουλιών που σταθμεύουν στην περιοχή, χρησιμοποιώντας ως ενδιάμεσους σταθμούς τις λιμνοδεξαμενές στα Αρμανώγεια και τα Δαμάνια. Επίσης ο Γιούχτας φιλοξενεί 40 είδη πουλιών, με πιο σημαντικό το όρνιο, που χρησιμοποιεί το βουνό ως τόπο φωλαιοποίησης και αναπαραγωγής.

 Τα βουνά του δήμου Αρχανών - Αστερουσίων αποτελούν δύο από τις πιο σημαντικές, από άποψη βιοποικιλότητας, περιοχές της Κρήτης, ανήκουν δε στο δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών «NATURA 2000». Γιούχτας Ο Γιούχτας βρίσκεται στο μέσο μιας εκτεταμένης πεδιάδας που οριοθετείται στα δυτικά από τον Ψηλορείτη, στα ανατολικά από τα Λασιθιώτικα όρη και στα νότια από τα βουνά των Αστερουσίων. Ο κυρίως όγκος του Γιούχτα, μαζί με τον ιστορικό λόφο του «Τζε», τη λοφώδη δηλαδή προέκταση του βουνού στα όρια των Κάτω Αρχανών, την «Κεφάλα», αναδασωτέα έκταση που αποτελεί και το μοναδικό δασικό πάρκο αναψυχής της περιοχής και, τέλος, τα τρία γειτονικά φαράγγια, το Κνωσσανό, το Κουναβιανό και το Αστρακιανό, αποτελούν ενιαίο φυσικό οικοσύστημα και συνιστούν το υπό προστασία Οικολογικό Πάρκο του Γιούχτα. Αστερούσια Νότια του Ψηλορείτη και κατά μήκος των νότιων παραλίων του Νομού Ηρακλείου αναπτύσσεται ο ορεινός όγκος των Αστερουσίων ορίζοντας στα βόρειά του την πεδιάδα της Μεσσαράς. Γεωμορφολογικά διαφοροποιείται σημαντικά από τους υπόλοιπους ορεινούς όγκους της Κρήτης. Διακρίνεται για την πλήρη έλλειψη δασοκάλυψης, αλλά διαθέτει μοναδικού ενδιαφέροντος μικροσυστήματα που συνδυάζουν μοναδικούς γεωλογικούς σχηματισμούς όπως φαράγγια, με εξαιρετικής ομορφιάς εξόδους προς το Λιβυκό Πέλαγος. Αποτελεί τον νοτιότερο ορεινό όγκο της Ευρώπης και έχει μεγάλη οικολογική αξία, καθώς το 55% των ειδών πανίδας και χλωρίδας που έχουν καταγραφεί συνολικά στην Κρήτη, συναντάται στα Αστερούσια. 

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΔΗΜΟΥ ΑΡΧΑΝΩΝ - ΑΣΤΕΡΟΥΣΙΩΝ 

Περιοχές Natura (Τόποι Κοινοτικής Σημασίας) 

●        Αστερούσια (Κόφινας) : GR 4310005 

●        Γιούχτας - Φαράγγι Αγίας Ειρήνης : GR 4310002 

Περιοχές Natura (Ζώνες Ειδικής Προστασίας) 

●        Αστερούσια ‘Ορη (Κόφινας) : GR 4310013

●        Όρος Γιούχτας : GR 4310010 

Καταφύγια Άγριας Ζωής

●        Αστερούσια ΦΕΚ 753/β/15-06-01

●        Ύψωμα Όφις Μαριάς- Επανωσήφη Μεταξοχωρίου ΦΕΚ 245/Β/78 

●        Όρος Γιούχτας και Φαράγγι Αγίας Ειρήνης ΦΕΚ 769/Β/19-06-01

●        Κουνάβων ΦΕΚ 754/Β/15-06-01 Μελεσών ΦΕΚ 754/Β/15-06-01 

Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους

 Αγία Ειρήνη Αστερούσια όρη Γιούχτας Βιότοποι Αστερούσια όρη Όρος Γιούχτας